Hamidiye Alayları ve Van Yaylaları (Yeniasya Gazetesine)
 

Gazetemizin 7 Haziran 2007 tarihli Lâhika sayfasında “Bediüzzaman’ın Hamidiye Alaylarına Bakışı” başlığıyla yayınlanan çalışmamızda, (http://www.yeniasya.com.tr/2007/06/07/lahika/default.htm) “Bediüzzaman, hayatında ilk defa, bir Hamidiye Paşası olan Miran Aşiret Reisi Mustafa Paşa ile Van Yaylalarının birinde karşılaşır” diye yazmış, fakat ‘Van yaylalarının birinde’ ifadesi, başka kaynak kitaplardaki bilgiler doğrultusunda, (editörce) ‘Cizre’de Şeyhan Yaylasında’ şeklinde değiştirilerek yayınlanmıştı. Aşağıda aktaracağımız bilgilerle birlikte inşallah bu konu açıklığa kavuşacak:

1- Miran aşiret reisi Mustafa Paşa’nın anlatıldığı, Eğitimci-Yazar Abdullah Yaşın’ın ‘Bütün Yönleriyle Cizre’ adlı kitabında; Paşa’nın kış aylarını Hamidiye Kışlasında, yaz aylarını ise Van Yaylalarında geçirdiği ifade edilir. Buradan hareketle Molla Said’in, Paşa’nın çadırına vardığı yerin Van Yaylalarından biri olduğunu çıkarabiliriz. Zaten Paşa da “Benim Cizre’de âlimlerim var” deyip Molla Said ile yayladan Cizre’ye doğru hareket eder. Düzeltme yapılan yazımda ise “Bediüzzaman, hayatında ilk defa bir Hamidiye Paşası olan Miran Aşiret Reisi Mustafa Paşa ile Cizre’de, Şeyhan Yaylasında karşılaşır” denilmektedir. Bu sebeple ilk karşılaşmanın Cizre’de olduğunun ifade edilmesi yanlış olmuştur. Hemen akabinden Şeyhan yaylasının zikredilmesi daha büyük bir yanlış anlaşılmaya sebep olur. Çünkü Şeyhan Yaylası Beytüşşebap ile Van bölgesi arasında yer almaktadır.

2- Devlet arşivlerinde Hamidiye Alayları tanıtılırken Miran, Keçan ve Ertoşi gibi aşiretlerin yaz mevsiminde Van vilayetinin Norduz Dağı yaylaklarına gittikleri ifade edilir. Bu konudaki belgeleri aynen aktarıyorum. İlgili linkten de bakılabilir:

“Miran ve Keçan 2692 (kişi) 2 alay teşkil ettikleri iş bu Aşiret, öteden beri hükümetin itaati altında bulunup senelik hayvan vergilerini tamamıyla devlet hazinesine 6000 lira kadar vergi vermektedirler. Kış mevsiminde Cizre, Musul arazisinde ve yazları da Van Vilayetinin Norduz Dağı yaylaklarına gidip, Cizre kazasına bağlıdırlar. Evvelce ve şu anda Aşiret reisi Mustafa Paşa kulları Padişahın muvaffakiyeti sayesinde 2 alay Hamidiye süvarisi teşkil ederek kıymetli bayrakları kendisine teslim etmiştir.”
(http://f28.parsimony.net/forum68059/messages/1998.htm)

“Ertoşi 1800 (kişi) 1 alay teşkil etmişlerdir. İş bu Aşiret Musul vilayeti dahilinde ve Padişah arazisinde meskûn olup, yaz mevsiminde Van vilayetinin Norduz Dağı yaylaklarına giderler. Cesaretli ve terbiyeli bir Aşirettir. Musul vilayeti dahilinde diğer pek çok aşiret mevcut ise de, 4. Ordu Dairesi dışında bulunmasından ve o taraflara gidilememesinden dolayı haklarında lâzım gelen malûmat tamamıyla elde edilememiştir.”

3- Bu bilgileri teyiden muhterem Abdulkadir Badıllı Ağabeyin Mufassal Tarihçe-i Hayat adlı eserine de bakalım: “Bediüzzaman Molla Said-i Meşhur ara sıra, Van’ın etrafındaki kaza ve kasabalara da giderek ilmî toplantılar tertip eder, müşkil mes’eleler üzerinde tartışmalarda bulunurdu. Bir taraftan da aşâirin içlerini dolaşarak onların salâh-ı hallerine çalışırdı. Husûmet ve adavetlere müdahale eder, hemen barıştırırdı. Çok büyük aşiret ve kabilelerin de araları bozulduğu zaman, hemen müdahale eder, irşad eder, müsalâhalarını te’min ederdi. Hatta hükümetin, valilerin bile barıştırmaktan âciz kaldıkları Ertoşî aşiretinin Giravî kolunun reisi Şeker Ağa ile Miran Aşireti reisi Mustafa Paşa’yı bile barıştırarak, aralarında devam eden yayla hudutları üzerindeki muharebelerini durdurmuştur.” Bu durumda devlet arşivleri ile Badıllı Ağabeyin tesbitleri uyuşmaktadır. Netice itibarıyla şunu söyleyebiliriz: Molla Said, Mustafa Paşa ile Van vilayetine bağlı Norduz Dağı yaylaklarında görüşmüş. Cizre’de değil. Eğer Şeyhan Yaylası, Norduz Dağı yaylaklarına dahilse Badıllı Ağabeyin tesbiti doğrudur. Cizre’de görüşme konusu da tahminime göre Badıllı Ağabeyin ifadesi değil. Herhalde cümle yazılırken ‘Şeyhan Yaylası, Cizre’de’ diye algılanmış olabilir.

Her halükârda Devlet belgelerine itibar etmemiz gerekir. Bu konularda yapılacak araştırmalarda, tesbitlerimiz ışığında düzeltmeler yapılması temennisiyle.

Mehmet Selim Mardin